Bir Aşağı Bir Yukarı: Bir Deyim Mi?
Bugün ofiste sabah toplantısına girdim, herkesin bir dizi şikayeti vardı. Çalışma saatleri, projelerin son tarihleri, hafta sonu tatili… Ve sonra bir anda, bir arkadaşım “Vallahi bir aşağı bir yukarı, ne olacak bu işin sonu?” dedi. Tam o an düşündüm: “Bir aşağı bir yukarı, gerçekten bir deyim mi?” Bu kadar sık kullandığımız bir ifade, aslında neyi anlatıyor? Bir deyim mi yoksa sadece günlük dilde kullanılan bir kelime grubu mu? Merak ettim ve düşündüm. Hadi, gelin bu deyimi biraz kurcalayalım!
Bir Aşağı Bir Yukarı: Ne Demek?
Herkesin sıkça duyduğu ama belki de tam anlamıyla ne demek olduğunu anlamadığı bir deyim “bir aşağı bir yukarı”. Günlük konuşmalarımızda durumu anlatmak için sıklıkla kullanırız: “Bu işler hep bir aşağı bir yukarı, ne olacak halimiz?” Ya da “Hayat bir aşağı bir yukarı, nereye gidecek bu iş böyle?” Ne kadar sık kullanıyoruz, değil mi? Peki, gerçekten de deyim olarak yerleşmiş bir ifade mi bu, yoksa biz mi sadece durumlara uyduruyoruz?
Bu ifadeyi aslında Türkçe’de farklı durumları anlatmak için kullanırız. Bir şeyin inişli çıkışlı olduğunu, bir düzene oturmayan durumu veya sürekli değişen şartları anlatmak için söylenir. Yani “bir aşağı bir yukarı” demek, aslında karmaşık bir durumu anlatmanın basit bir yolu gibidir. Gerçekten de hayatta birçok şey inişli çıkışlıdır. Bunu en basit haliyle şu şekilde özetleyebiliriz: İş yerinde çok çalışıyorsunuz, bazen ödüller alıyorsunuz, bazen de yorgunluktan kafayı yemek üzere oluyorsunuz. Hangi taraftan bakarsanız bakın, işler bir aşağı bir yukarı gidiyor.
Bu Bir Deyim Mi?
Peki, “bir aşağı bir yukarı” gerçekten bir deyim mi? Çoğu deyim gibi, kelimeler ve anlamlar zamanla bir araya gelmiş ve halk arasında yaygınlaşmış olabilir. Deyimler genelde halkın içinde doğar, ancak bu ifade biraz daha esnek bir yapıya sahip gibi görünüyor. “Bir aşağı bir yukarı” daha çok günlük hayatımızın yansıması gibi, daha çok bir halk arasında kullanılan kalıp söz olarak düşünülebilir.
Halk arasında deyim haline gelmiş olsa da, dil bilgisi açısından baktığınızda, deyim olarak kabul edilebilecek kadar yerleşmiş bir yapı olmadığı söylenebilir. Bir deyimin kendine özgü, sabit bir anlamı vardır ve bu anlam genellikle kelimelerin birebir anlamından farklıdır. Ancak “bir aşağı bir yukarı” ifadesi, doğrudan anlamını taşıyan, çok kullanılan bir kalıp sözüdür. Yani tam anlamıyla bir deyim olmayabilir, ama deyim gibi kullanılır. Veya basitçe, halk arasında duyduğumuz bir “tabir”dir.
Geçmişi: Ne Zaman, Nerede Başladı?
Bunun kesin bir cevabı yok. Ama “bir aşağı bir yukarı” ifadesinin, hayatın günlük akışındaki inişli çıkışlı durumları betimlemek amacıyla eski zamanlardan beri kullanılan bir tabir olduğu söylenebilir. Hangi dilde veya hangi dönemde ortaya çıktığını bulmak zor olsa da, dildeki genel eğilimlere bakıldığında, bu tür ifadelerin halk arasında zamanla anlam kazandığını görmek şaşırtıcı olmaz. Mesela eski Türkçede, günlük hayatı anlatırken pek çok benzer ifade yer alıyordu. İnişli çıkışlı bir hayat anlayışı, insanın duygusal dalgalanmalarını ifade etme şekli, bu tür tabirlerin zamanla dilde yerleşmesini sağlıyor olabilir.
Bugün ve Hayatımızdaki Yeri
Bugün, “bir aşağı bir yukarı” ifadesi, iş hayatında, kişisel ilişkilerde ve genel anlamda ruh halimizi anlatmak için sıklıkla kullanılıyor. Hatta bazen, sadece bir durumu basitçe tanımlamak için değil, bir şikayet ya da serzeniş gibi de kullanılabiliyor. Mesela bir gün ofiste işler o kadar yoğundu ki, toplantılardan, sunumlardan, e-maillere kadar her şey bir çılgınlığa dönmüştü. Sonunda arkadaşım bana bakıp “Gerçekten, bu işler hep bir aşağı bir yukarı, ne olacak halimiz?” dedi. İşte tam o an dedim ki, “Evet, hayat gerçekten de böyle!”
Bu ifade, her gün karşılaştığımız durumları anlatan pratik bir çözüm gibi. Her şeyin inişiyle, çıkışıyla, rahatça anlatılabilmesi, dilin ne kadar güçlü ve etkili olduğunun bir göstergesi. Bir şeyin sürekli dalgalanması, sabahki ruh halinden öğleden sonraya kadar tamamen değişmesi, her günümüzün bir aşağı bir yukarı gitmesi… Bunlar hep bu deyimin kapsadığı şeyler. Yani, hayatın karmaşıklığı bir anlamda bu tabirle çok güzel özetleniyor.
Gelecekteki Yeri ve Etkisi
Gelecekte, bu tür ifadeler daha da yaygınlaşacak mı? Belki de daha fazla kişi, “bir aşağı bir yukarı” dediği zaman, ne kadar derin bir anlam taşıdığını fark edecek. Çünkü her şeyin inişli çıkışlı olduğu bir dünyada, bu tarz ifadeler, insanın içindeki karmaşayı dışa vurmanın en kolay yolu gibi. Belki de ileride “bir aşağı bir yukarı”nın daha farklı anlamları olacak, belki de tamamen başka bir şekle bürünecek. Ama her durumda, bir şekilde hayatımızda yerini alacak gibi görünüyor.
Sonuçta, her şeyin sürekli değiştiği bu hayatta, bazen hepimiz “bir aşağı bir yukarı” gitmek zorunda kalıyoruz. Önemli olan, bu dalgalanmalara nasıl yaklaşacağımız ve o inişlerde dengenizi koruyup, çıkışlarda mutlu olabilmeniz. O yüzden, hayatınıza inişli çıkışlı bir bakış açısıyla yaklaşın, çünkü sonunda her şey, yine bir şekilde yerine oturacaktır.